Korrupciyaǵa qarsı komplaens kadaǵalawı. Ol ne xám korrupciyanı qay darejede toqtata aladı?

Ózbekstannıń jańalanǵan siyasatı jámiyette ádalat hám nızam ústinligin joqarı dárejege kóteriw, zamanagóy nátiyjeli mámleket basqarıwdı engiziw, mámleket hızmetshilerinde korrupciyalıq jaǵdaylardıń barlıq kórinislerine qatań shıdamsızlik ruwxın qáliplestiriw, xalıq mápi sózsiz támiyinlew sıyaqlı joqarı ideyalarǵa tayanbaqda. Áwele, bul reformalardıń túpkilikli negizinde Prezident Sh.M.Mirziёev tárepinen ilgeri surilgan ústin turatuǵın ideya «Xalıq mámleket shólkemlerine emes, bálki mámleket shólkemleri xalqqa xızmet etiwi kerek» degen tiykarǵı principke muwapıq barlıq múmkinshilikler xalqımız mápleri jolında saparbar etiliwi ústin turatuǵın wazıypa etip belgilenip atır.

 

Bul orında reformalardıń anıq nátiyjeliligine erisiw maqsetinde mámleket hám jámiyettiiń hár bir salasında korrupciyaǵa qarsı gúresiw natiyjeliligin izbe-iz támiyinlep barıw ayrıqsha áhmiyetke iye boladı.

 

Atap ótiw kerek, korrupciyaǵa qarsı gúresiw tarawında mámleket siyasatınıń nátiyjeli ámelge asırılıwın támiyinlew hám de korrupciya kórinisleriniń áqibeti menen emes, bálki sebep hám shárt-shárayatların saplastırıw boyınsha xalıq aralıq tájiriybede keń qollanılıp kiyatırǵan zamanagóy jınayatshılıqtıń aldın alıw sharaların milliy ámeliyatqa qollanıwdı talap etip atır.

 

Bul orında Prezidenttiń 2020 jıl 29 iyundaǵı «Ózbekstan Respublikasında korrupciyaǵa qarsı gúresiw sistemasın jetilistiriw boyınsha qosımsha ilajlar haqqında»ǵı PF-6013-sanlı Pármanına tiykar jańa shólkemlestirlgen Korrupciyaǵa qarsı gúresiw agentliginiń tiykarǵı wazıypalarınan biri etip 2020 -2021 jıllarda barlıq mámleket hám xojalıq basqarıwı shólkemleri, mámleket kárxanaları hám ustav kapitalında mámleket úlesi bolǵan kárxanalar, sonday-aq banklerde korrupciyaǵa qarsı ishki mekemelik qadaǵalaw sistemaların basqıshpa-basqısh engiziw belgilendi.

 

Shet el ámeliyatı analizi sonı kórsetdiki, bazar ekonomikası nızamlarına tiykarlanǵan mámleketlerde korrupciyaǵa qarsı gúresiw tarawında mámleket hám jeke sektor qatnasıwshılarınıń xalıq aralıq standartlar, nızam hújjetleri hám basqa zamanagóy usıllarǵa muwapıq nátiyjeli xızmet kórsetiwin támiyinleytuǵın zárúrli qurallardan biri óz quramında korrupciyaǵa qarsı gúresiw komplaens qadaǵalaw (compliance control) sistemasın shólkemlestiriw esaplanadı.

 

Korrupciyaǵa qarsı komplaens qadaǵalawı – mámleket hám xojalıq basqarıw shólkemleri, xojalıq jurgiziwshi subektler iskerligin korrupciyaǵa qarsı gúresiw tarawındaǵı xalıq aralıq standartlar, nızam hám basqa normativ huqıqıy hújjetlerge muwapıq shólekmlestiriwshi, korrupciya qawip-qáterleri, mápler qarama- qarsılıqlardı óz waqıtında anıqlaw hám shek qoyıw, nızam buzılıwı hám korrupciyaǵa tiyisli huqıqbuzarlıqlar haqqında xabar beriwdi ózinde jámlegen profilaktikalıq sistema bolıp tabıladı.

 

Komplaens qadaǵalaw sisteması dáslepki ret AQShda 1906-jılda payda boldı. Buǵan zárúrlik mámleket ekonomikasında qawipsizlikti támiyinlewge qaratılǵan kompaniya hám korporaciyalardıń dúziliwi menen baylanıslı.

 

Ótken ásirdiń ekinshi yarımınan búgingi kúnge shekem iri kompaniyalar menen bolǵan tartıslı jaǵdaylar (Volkswagen, Daimler, Siemens (Germaniya) Odenbrecht, Petrobras (Braziliya), Samsung Group, Hyundai Motor Co. (Koreya Respublikası), BAE Systems (Ullı Britaniya), Baker Hughes Inc, Panalpina World Transport (AQSh) hám basqalar ) jeke sektorda korrupciyaǵa gúresiw sistemalardı tupten reformalawdı talap etti.

 

Búgingi kúnde “Baker and McKenzie” xalıq aralıq yuridikalıq firmanıń 2019-jılǵı rásmiy maǵlıwmatlarına tiykar 150 den artıq mámleketlerdegi kompaniyalarında korrupciyaǵa qarsı komplaens qadaǵalaw sisteması engizilgen bolıp tabıladı.

Mısalı, bir ǵana Ullı Britaniyanıń 1 mlrd. funt sterling kapitalǵa iye bolǵan 800 den artıq korporaciya hám banklerde islengen bul sistema túrli korrupciya qáwiplerinen qorǵawda kompleks sharalar retinde bahalandı hám házirde onıń nátiyjeli táreplerinen keń qollanilip kelinip atır.

 

Franciyada 800 000 evrodan aslam kapitalǵa iye bolǵan barlıq korporaciya hám bankler korrupciyaǵa qarsı komplaens qadaǵalaw sistemalarına ámel etken bolıwları shárt.

 

Komplaens qadaǵalaw sistemasın engiziw boyınsha nátiyjeli tájiriybege iye mámleketler ámeliyatına muwapıq bul xızmet eń keń tarqalǵan tómendegi eki modeli qollanıladı :

 

  1. Kompaniya hám shólkem iskerligin tek ǵana ámeldegi ornatılǵan ishki nızam hám qaǵıydalarǵa muwapıq shólkemlestiriwge qaratıladı. Bunda komplaens xızmetin engiziliwi minimal qaǵıydalar menen sheklenedi.

 

 

  1. Komplaens qadaǵalaw sistemasınıń dúziliwi korrupciya qáwiplerdi bahalawda xalıq aralıq shólkemlerdiń (Bazel bank komitetiniń usınısları, Xalıq aralıq komplaens associaciyası) usınıslarına tiykarlanadı jáne bul modelde komplaens xızmettiń mártebesi, wazıypası, iskerlik sheńberi tiykarınan xalıq aralıq standart hám usınıslarǵa tiykarlanadı.

 

 

Usı eki modeldiń óz-ara ayrıqsha tárepi, birinshi modelde komplaens qadaǵalaw sistemasın ózinde shólkemlestirip atırǵan kompaniya yamasa shólkem ámeldegi nızamlıq normaları yamasa ózi islep shıqqan ishki qaǵıydalar menen tártiplestiriledi hám engiziwdiń minimal talapları menen sheklenedi.

 

Ekinshi modelde bolsa iskerlikti shólkemlestiriw tekǵana milliy nızamshılıq, bálki xalıq aralıq standartlar hám shólkemlerdiń usınısları tiykarında engiziledi. Bul formada ishki nızamshılıq normalarında názerde tutılǵan korrupciya qáwiplerine iskerlik sáykes keletuǵın qosımsha profilaktikalıq qaǵıydalardı engiziw múmkin boladı.

 

Tiyisli tájiriybe natiyjeliligi menen ajralıp turadı hám tiykarınan iri ekonomikalıq potencialǵa iye AQSh, Ullı Britaniya, Germaniya, Kitay sıyaqlı mámleketlikler ámeliyatına tuwrı keledi.

 

Sonıń menen birge, kópshilik shet el mámleketlerde komplaens qadaǵalaw sisteması ayrıqsha nızam hújjeti tártipke salınǵanı áhmiyetke iye bolıp tabıladı. Mısalı AQShda “Shet elde korrupciyaǵa qarsı gúresiw tuwrısındaǵı Akt” (Foreign Corrupt Practices Act, 1977), “Sarbeynz-Oksli Akti” (Sarbanes-Oxley Act, 2002), “Dodd-Frank Akti” (Dodd -Frank Act, 2010) atlı nızam hújjetlerinde AQSh bazarında qatnasıwshı hár qanday korporaciya hám kompaniyalardıń óz quramında komplaens qadaǵalaw sistemasın shólkemlestiriwdi májburiy qaǵıyda retinde belgiledi.

Bul orında bul tarawdı tártipke salıwǵa qaratılǵan Sloveniya nızamchilıǵı ayriqshalıǵı menen ajralıp turadı. Atap aytqanda, 2014-jıl 26-aprelinde qabıl etilgen “Sloveniya mámleket xoldinggi akti haqqında”ǵı (Slovenian sovereign holding Act, 2014) Nızamında komplaens qadaǵalaw sistemasınıń mártebesi hám kepillikleri belgilengen.

 

Nızamnıń ayrıqshalıǵı sonda, komplaens xızmetinde kadrlar máselesine (compliance officer) toqtalıp ótilgen hám de kompaniya ishindegi korrupciyaǵa tiyisli huqıqbuzarlıqlar haqqında xabar etiwge (whistleblowing policy) anıq qaǵıyda hám tártipti keltirip ótedi.

 

Mámleketimizdiń korrupciyaǵa qarsı nızamshılıǵında komplaens qadaǵalaw sisteması ámeliyatınıń kirip keliwi Ózbekstan Respublikası 27.05.2019-jıldaǵı “Ózbekstan Respublikasında korrupciyaǵa qarsı gúresiw sistemasın jáne de jetilistiriw ilajları haqqında”ǵı PF-5729 -sanlı Pármanında bul tarawda belgilengen tiykarǵı wazıypalardan biri etip, ustav fondında mámleket úlesi bolǵan kárxana hám shólkemlerde qarsı gúresiw ilajların kúsheytiw maqsetinde korrupciyaǵa qarsı gúresiw komplaens qadaǵalaw sistemasın engiziw jáne onıń natiyjeliligin sistemalı monitoringin ámelge asırıw wazıypası belgilendi. Bul normativ hújjetler dáslepki ret komplaens qadaǵalaw sistemasın milliy dárejede engiziw máselesi kóteriledi.

 

Párman tiykarında 2019-jıldan baslap BMT Rawajlanıw programmasınıń “Ózbekstanda nátiyjeli, esabat beriwshi hám áshkara basqarıw institutları arqalı korrupciyaǵa karsı gúresiw” joybarın ámelge asırıw sheńberinde Bas prokuratura, Ádillik ministrligi hám basqa mápdar shólkemler menen sheriklikte ustav fondında mámleket úlesi 100% yamasa 50% dan joqarı bolǵan iskerligi shet el bazar menen integraciyalasqan xojalıq jurgiziwshi subektler iskerliginde tájiriybe retinde komplaens qadaǵalaw sistemasın engiziw boyınsha “ White and Case” (AQSh), KPMG (Italiya) xalıq aralıq auditorlıq kompaniyaları qatnasında xalıq aralıq tender processleri ótkerildi.

 

Búgingi kúnde “Ózbekneftgaz” hám “Ózximiyasanaat” akciyanerlik jámietleri hám de Ózbekstan Respublikası Ádillik ministrligi sistemasında joybardı ámelge asırıw processleri alıp barılmaqta.

 

Atap ótiw kerek, xalıq aralıq kólemde keń qollanılıp kelinip atırǵan komplaens qadaǵalaw sistemasınıń korrupciya qáwiplerinıń aldın alıwda natiyjeliligi hám tásirli táreplerinen kelip shıǵıp Ózbekstan Respublikası Qurılıs ministrligi, Joqarı hám orta arnawlı bilimlendiriw Ministirligi, Den sawlıqtı saqlaw ministrligi, sonıń menen birge, Tashkent qalası hákimligi, Tashkent wálayatı hákimligi, Mırza Uluǵbek rayonı hám Bóka rayonı hákimlikleri sıyaqlı mámleket shólkemlerinde joybardı tájiriybe jolı menen de engiziw jumısları ámelge asırılıp atır.

 

Sonıń menen birge, 2020-jıl 15-martında Ózbekstan Respublikası Bas prokuraturası baslaması menen Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrligi, Transport ministrligi, Mektepke shekem bilimlendiriw ministirligi, Energetika ministrligi, Bántlik hám miynet qatnasıqları ministrligi, Awıl xojalıǵı ministrligi, Mámleketlik bajıxana komiteti sıyaqlı 9 mámleket uyımları menen sheriklikte bul tarawlarda korrupciyaǵa qarsı nátiyjelililikti jáne de jetilistiriw maqsetinde basqıshpa-basqısh komplaens qadaǵalaw sistemasın engiziw tártibi kelisildi hám «Korrupciyaǵa qarsı gúresiwdi jáne de jetilistiriw boyınsha 2020-jılǵa mólsherlengen Jol kartası» tastıyıqlandi.

Aytıw lazım, búgingi kúnde komplaens qadaǵalaw sistemasın basqıshpa-basqısh mámleketlik hám jeke sektorda engiziliwi bul tarawdıń úyreniliwi hár tárepten aktuallıǵın kórsetedi.

 

Joqarıdaǵılardan juwmaq qılıw múmkin, mámleket hám jeke sektor iskerliginde korrupciyaǵa qarsı gúresiw «komplaens qadaǵalaw» sistemasın engiziwdiń qatar nátiyjeli faktorlarǵa xızmet etedi.

 

Atap aytqanda, usı sistema korrupciya qawip-qáterlerin waqtında anıqlaw hám shek qoyıw, olardıń aqıbetlerin, olarǵa múmkinshilik jaratıwshı sebepler hám shárt-shárayatlardı saplastırıw hám de olardı minimum dárejege túsiriwge xızmet etedi.

 

Mámleket shólkemleri hám shólkemlerdiń esapdarlıǵı hám iskerliginiń ashıqlıǵın asırıw, xızmetkerler tárepinen kásiplik ádep-etika qaǵıydalarına qatań ámel etiw hám xızmet wazıypaların orınlawda mápler qarama-qarsılıǵı haqqında xabar beriw hám olardı sheshiw máselelerin tártipke salıw, korrupciyaǵa qarsı gúresiw salasında ǵalabalıq tán alınǵan xalıq aralıq standartlar hám sırt el unamlı tájiriybesin engiziw hám basqa ústin turatuǵın nátiyjeler esaplanadı.