Úlken sanaat tarmaqları ekonomikamız drayverlerine aylanadı

 

Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoev jańa iri sanaat quwatlıqların iske qosıw, sonday-aq, bar kárxanalardıń jumısı menen tanısıp, xalıq penen pikirlesiw maqsetinde 27-avgust kúni Nawayı wálayatında boldı.

 

Watanımız ǵárezsizliginiń 30 jıllıq bayramı aldında Nawayı wálayatı Karmana rayonında mámleketimizdegi dáslepki quyash fotoelektr stanciyası iske qosıldı.

 

Sol múnásibet penen ótkerilgen máresimde Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoev qatnastı.

 

Házirgi kúnge shekem, gaz, neft’ sıyaqlı uglevodlar energiyasınan paydalanıw keń tarqalǵan. Biraq olardıń rezervleri sheklengen. Sonıń ushın elimizde qayta tiklenetuǵın energiya dárekleri rawajlandırılmaqta.

 

Bizge belgili, elimizde bir jılda ortasha 320 quyashlı kún baqlanadı. Qánigelerdiń esap-sanaqlarına bola, Ózbekstanda quyash stanciyaların qurıw arqalı jámi 600 milliard kilovatt-saat elektr energiyasın islep shıǵarıw imkaniyatı bar. Bul-mámleketimizdiń energiyaǵa bolǵan jámi talabınan 8 ese kóp energiya islep shıǵarıw múmkin degeni.

 

Sonlıqtan, sırt el investorları tartılıp, kóplegen quyash elektr stanciyaları qurılmaqta. Karmana rayonındaǵı stanciya olardan birinshisi bolıp esaplanadı.

 

Bul komplekstiń qurılısı ótken jılı baslanǵan edi. 110 milliion dollar investiciya ózlestirilip, 300 mıń quyash panelleri ornatıldı. Onıń quwatlılıǵı 100 megavatt.

 

– Bul stanciya jańa Ózbekstan energetika sistemasında birinshi úlken qádem, óz gezeginde, «birinshi qarlıǵash» bolıp, tarawdıń rawajlanıwında pútkilley jańa dáwirdi baslap bermekte. Bul jerde jılına 252 million kilovatt-saat elektr energiyası islep shıǵarıladı. Onıń esabınan 80 million kub metr tábiyǵıy gaz únemlenip, atmosferaǵa 160 mıń tonna parlanıwshı gazler shıǵıwınıń aldı alınadı,-dedi Shavkat Mirziyoev.

 

«Nur Navoiy solar» dep atalǵan bul joybar Birlesken Arab Ámirliginiń «Masdar» kompaniyası tárepinen ámelge asırıldı. Prezidentimiz bul mámleket penen óz-ara birge islesiw jıldan-jılǵa rawajlanıp baratırǵanın ayrıqsha atap ótti.

Tek ǵana energetika tarawında ulıwma bahası derlik 1,5 milliard dollar bolǵan 1 mıń 700 megavattlı 6 joybar ámelge asırılmaqta. Sonıń ishinde, Nawayı wálayatınıń ózinde 2023-jılı «Masdar» kompaniyası menen birgelikte 500 megavattlı samal stanciyası hám «Fanes grupp» qatnasıwında 200 megavattlı quyash stanciyası qurıladı.

 

Mámleketimiz basshısı fotoelektr stanciyasınıń qurılısında qatnasqan sırt el investorları, barlıq qurılısshı hám qánigelerge minnetdarshılıq bildirdi.

 

Bul stanciyanıń áhmiyeti sonda, xalıq hám sanaattıń ósip baratırǵan talabın turaqlı energiya menen támiyinleydi. Bahası da arzan – 1 kilovatt-saat ushın 2,67 AQSh centi.

 

Jáne bir áhmiyetli tárepi, usınday joybarlar sebepli elimizde jańa óndiris baǵdarları, zamanagóy texnologiyalar payda bolmaqta.

Atap aytqanda, usı stanciyanıń qurılısı ushın «Ózelektrapparat» kárxanasınan elektrotexnika úskeneleri, «Ózbekkabel’», «Eych-Pi-Si sistems» kárxanalarınan kabel’ler, Bektemir metall konstrukciyaları zavodınan tayanısh ústinler alıp kelingen.

 

Ulıwma, bunday iri joybarlar jergilikli islep shıǵarıwshılar ushın jılına keminde 1 milliard dollarlıq jańa bazar, elektrotexnika klasterin shólkemlestiriw ushın puxta tiykar jaratadı.

 

Bul klasterde quyash panelleri, kabel’ ónimleri, transformatorlar, akkumulyatorlar, elektr dvigatel’leri, samal elektr stanciyası ushın generator hám tayanısh úskeneler islep shıǵarıwdı lokalizaciyalaw múmkin. Bul mıńlaǵan jańa jumıs orınları degeni.

 

Mámleketimizdiń ekonomikası jedel rawajlanıp, onıń quramında óndiristiń úlesi artıp barmaqta. Xalıqtıń turmıs dárejesi ósip, elektr texnikalarınan paydalanıw kóbeymekte. Atap aytqanda, keyingi 5 jılda elektr energiyasınan paydalanıwshı isbilermenlerdiń sanı 25 procentke, olardıń paydalanıw kólemi bolsa 30 procentke kóbeygen.

 

Prezidentimiz ekonomika, sonıń ishinde, energetikanı rawajlandırıwǵa qaratılǵan rejelerdi de aytıp ótti.

 

– Kelesi 5 jılda ekonomikamızdıń ósiwin 1,5 esege arttırıp, jalpı ishki ónimniń kólemin keminde 100 milliard dollarǵa jetkeriwdi rejelestirgenbiz. Bul boyınsha orta hám iri túrdegi mıńlaǵan jańa óndiris kárxanaları iske qosılıp, elektr energiyasına talap 100 milliard kilovatt-saatqa jetedi. Bul san házirgiden 30 milliard kilovatt-saatqa kóp degeni.

 

Sonıń ushın elektr energiyası tarawında jańa reformalar hám joybarlardı ámelge asırıw boyınsha júdá úlken rejeler belgilep alǵanbız. Sonıń ishinde, kelesi 5 jılda bahası 6,5 milliard dollar bolǵan 19 joybar esabınan qosımsha túrde 11 mıń 500 megavatt jańa quwatlıqlar iske qosıladı. 2030-jılǵa barıp elektr energiyasınıń óndiris quramında qayta tiklenetuǵın dárekler úlesi 30 procentten artadı. Elektr energiyasın aymaqlarǵa jetkeriw ushın 500 hám 220 kilovol’tlı 3 mıń kilometr jańa elektr tarmaqları qurıladı,-dedi mámleketimiz basshısı.

 

Sonıń menen birge, házirgi kúnde tómen kúshleniwli tarmaqlardıń 66 procenti, podstanciyalardıń 74 procenti hám transformator punktleriniń 50 procentten kóbiregi eskirgen. Sonıń ushın kelesi bes jılda jámi 70 mıń kilometr tómen kúshleniwli elektr tarmaqları, 22 mıń transformator hám 100 den aslam podstanciyalardıń jańalanatuǵını atap ótildi.

 

Oraylıq Aziya elleri birden-bir energetika shınjırın shólkemlestiriw hám bul tarawdaǵı birge islesiwdi keńeytiw boyınsha jumıs alıp barmaqta. Usı maqsette elektr energiyasın islep shıǵarıw boyınsha birgeliktegi joybarlar ámelge asırılatuǵını, region energiya sistemasın óz-ara baylanıstıratuǵın magistral’ tarmaqlardıń qurılatuǵını málim etildi.

 

Bunnan soń Prezident Shavkat Mirziyoev rámziy quwatlanıdırıw túymesin háreketke keltirip, quyash fotoelektr stanciyasın iske qostı.

 

Ilajǵa qatnasqan injenerler hám qurılısshılar, nawayılı nuranıylar hám jaslar, sonday-aq, sırt el investorları shıǵıp sóylep, jańa stanciyanıń áhmiyeti haqqında sóz etti.

 

Bunnan soń Prezident Shavkat Mirziyoev «Nawayıazot» akcionerlik jámiyetine bardı. Bul jerde eki zavod – azot kislotası jáne ammiak hám karbamid islep shıǵarıw kárxanalarınıń ashılıw máresimi boldı.

 

Ximiya sanaatı mámleketimiz ekonomikasında tiykarǵı drayverlerden birine aylanbaqta. Burın bul tarmaq tiykarınan awıl xojalıǵı ushın mineral tóginler islep shıǵarıp, onday ónimlerdiń úlesi tarawda derlik 80 procentti quraytuǵın edi. Házirgi kúnde zamanagóy polimerler islep shıǵarılıp atırǵanı esabınan mineral tóginlerdiń úlesi 10 procentke qısqardı, basqa tarawlar ushın tayarlanıp atırǵan ónimlerdiń kólemi bolsa 6 márte arttı.

 

Keyingi bes jılda «Ózximiyasanaat» sistemasında tovar ónimleriniń kólemi 4 márte artıp, ximiyalıq ónimlerdiń eksportı 250 million dollarǵa jetpekte.

 

Onda «Nawayıazot» akcionerlik jámiyetiniń ornı júdá úlken. Bul jerde mámleketimiz ximiya sanaatı ónimleriniń derlik yarımı islep shıǵarıladı, 9 mıńǵa shamalas injener, texnolog hám maman jumısshılar miynet etedi.

 

Jańadan iske qosılǵan azot kislotası jáne ammiak hám karbamid kárxanaları tarawdıń rawajlanıwına qosımsha pát beredi. Ulıwma bahası 1,5 milliard dollar bolǵan bul joybarlar «Nawayıazot»ta ónim islep shıǵarıw kólemin 3 ese arttırıp, bul kórsetkishti jıllıq 150 million dollardan 410 million dollarǵa shekem alıp shıǵadı.

 

Ózbekstanǵa birinshi márte alıp kelingen, eń aldıńǵı texnologiyalar menen úskenelengen bul zamanagóy kompleksler 60 jıl burınǵı eski quwatlıqlar ornın tolıq iyeleydi.

Atap aytqanda, birinshi kárxanada jılına 660 mıń tonna ammiak hám 578 mıń tonna karbamid islep shıǵarıladı. Onda bir tonna ammiak islep shıǵarıw ushın energiyanıń jumsalıwı 2,5 márte azayadı.

 

Ekinshi kárxanada bolsa jılına 500 mıń tonna azot kislotası islep shıǵarılıp, elektr energiyasınıń jumsalıwı 18 márte qısqaradı.

 

Tek ǵana, mine, usı eki joybar esabınan islep shıǵarılıp atırǵan azotlı tóginniń ózine túser bahası 30 procentke azayadı.

 

– Bul sanlardıń artında kárxananıń mıńlaǵan miynetkesh, pidayı jumısshıları, joqarı maman qánigelerdiń mashaqatlı, sonıń menen birge maqtanıshlı miyneti jámlengen,-dedi Shavkat Mirziyoev. Hám olarǵa minnetdarshılıq bildirdi.

 

Mámleketimiz basshısı rámziy túymeni basıp, azot kislotası jáne ammiak hám karbamid kárxanaların iske qostı.

 

2019-jıl 28-dekabr’ kúni Polivinilxlorid, kaustikalıq soda hám metanol islep shıǵarıw kompleksi iske qosılǵan edi.

 

Búgin polivinilxlorid kárxanasınıń ekinshi basqıshınıń qurılısı baslandı. 400 million dollar qunǵa iye bolǵan bul joybar polivinilxlorid islep shıǵarıw quwatlılıǵın jılına 100 mıń tonnadan 220 mıń tonnaǵa, kaustikalıq sodanı bolsa 75 mıń tonnadan 165 mıń tonnaǵa jetkeriw imkaniyatın beredi. Usı tárizde elektrotexnika, mebel’ qurılısı, qurılıs materialları sanaatı, turmıslıq ximiya hám basqa da tarawlarda jılına talap joqarı bolǵan 210 million dollarlıq ónimler tayarlaw jolǵa qoyıladı. Onı 2023-jılı iske qosıw mólsherlengen.

 

Áhmiyetli tárepi- bul kárxana arqalı «Nawayıazot» hám «Elektr ximiya zavodı» negizinde iri, óz-ara integraciyalanǵan ximiya klasterin shólkemlestiriw rejelestirilgen.

 

Mámleketimiz basshısı bul klasterdiń potencialın, perspektivasın ayrıqsha atap ótti.

 

– Bul klasterde jaqın jıllarda ulıwma bahası 3,4 milliard dollar bolǵan 23 joybar ámelge asırıladı. Klaster sheńberinde 33 túrdegi joqarı qunlı ónimler islep shıǵarıladı. Atap atyqanda, jıldıń aqırına shekem klaster sheńberinde ximiya, bılǵarı, mebel’ qurılısı hám qurılıs materiallırı óndirisi ushın ónim islep shıǵaratuǵın 2 joybar iske qosıladı. Eń áhmiyetlisi, usı tiykarda «Nawayıazot»da qosımsha 3 mıńnan aslam jańa jumıs orınları ashıladı,-dedi Prezident.

 

Mámleketimizdegi ekonomikalıq joybarlar óz-ara aqılǵa uǵras baylanısqan hám bir-birin tolıqtıradı. Máselen, 2030-jılǵa shekem 8 mıń megavatt quyash hám samal elektr stanciyaların qurıw rejelestirilgen bolıp, bul jılına 5 milliard kub metr tábiyǵıy gazdi únemlew imkaniyatın beredi. Bul gaz bolsa qayta islenip, joqarı qosımsha qunlı ónimler tayarlanadı.

 

– Biz burın tiykarınan paxta menen gaz satatuǵın edik. Házir shetke satpay atırmız, ózimizde qayta islep atırmız. Kerek bolsa, gaz satıp alıp atırmız. Nege? Kárxanalar kóbeyip atır, ónim kóbeyip atır,-dedi Shavkat Miriyoev.

 

Usı maqsette kelesi jılları 6 ximiyalıq texnologiyalıq klaster shólkemlestiriw rejelestirilgen. Olardan birinshisi usı «Nawayıazot»daǵısı.

 

Ekinshi klaster Buxara wálayatında jaylasıtırıladı hám bul jerde tábiyǵıy gazden polietilentereftalat (PET), polivinilacetat (PVA), polipropilen hám basqa da polimerler islep shıǵarıladı. Usılar tiykarında tayar ónim hám buyımlar shıǵaratuǵın onlaǵan zamanagóy kárxanalar shólkemlestiriledi.

 

Úshinshi klaster Qashqadár’ya wálayatında Shortan gaz-ximiya kompleksi hám Diyqanabad kaliy zavodı tiykarında boladı. Onda juwıw hám turmıslıq ximiya qurallarınıń tiykarǵı komponentleri, bimodal polietilen hám basqa da ónimler islep shıǵarıladı.

 

«Ferǵanaazot» negizinde bolatuǵın tórtinshi klasterde lak-boyawlar, mebel’ ushın melamin, toqımashılıq sanaatı ushın jasalma talshıqlar islep shıǵarıw názerde tutılǵan.

 

Besinshi klaster Qaraqalpaqstan Respublikasında, Ústirt aymaǵında jaylastırıladı. Onda kal’ciylengen soda, polivinilxlorid, polietilen hám polipropilen islep shıǵarıladı.

 

Altınshı klaster Tashkent wálayatında shólkemlestiriledi. Onda monoammoniyfosfat, altınkúkirtli karbamid, basqa da fosforlı hám azotlı mineral tóginler, protein, juwıw quralları tayarlanadı.

 

Bul joybarlardıń nátiyjesinde 2026-jılǵa barıp ximiyalıq tovar ónimleriniń kólemi aǵımdaǵı jılǵa salıstırǵanda 3 márte artadı hám 2030-jılı mámleketimiz ishki óniminiń 7 procentin quraydı.

 

Mámleketimiz basshısı bul tarawdaǵı úlken joybarlar ushın maman qánigeler tayarlaw zárúr ekenligin atap ótti.

 

Sol maqsette Tashkenttegi Ulıǵbek qalashasında ximiya tarawında ilimiy hám bilimlendiriw klasteri shólkemlestiriledi. Bul klaster 4 joqarı bilimlendiriw mákemesi hám ximiya boyınsha zamanagóy ilimiy-izertlew orayın qamtıp aladı.

 

Mámleketimiz basshısı polivinilxlorid islep shıǵarıw joybarınıń ekinshi basqıshı qurılısına tırnaq tasın qoydı.

 

Prezident Shavkat Mirziyoev Nawayı wálayatına saparı waqtında alıs Tamdı rayonına da bardı. Nawayı kán-metallurgiya kombinatınıń texnogen shıǵındılardı qayta islew kárxanasınıń jumısı menen tanısıp, adamlar menen sáwbetlesti.

 

Mámleketimiz ǵárezsizlikke eriskenge shekem Nawayı kán-metallurgiya kombinatında 2 zavod bolǵan bolsa, onnan keyingi jılları 4 gidrometallurgiya zavodı qurıldı. Nátiyjede rudanı qayta islew kólemi 3 mártege, ónim islep shıǵarıw kólemi 2 mártege arttı. Bul processte, óz-ózinen, taw massasın qazıp shıǵarıw da kóbeyedi hám úlken kólemde shıǵındılar payda boladı.

 

Jańa kárxana bul texnogen shıǵındılardan altın islep shıǵarıwǵa qánigelesken. Sonıń ushın ol 7-gidrometallurgiya zavodı dep te ataladı.

 

Nawayı kán-metallurgiya kombinatın 2026-jılǵa shekem rawajlandırıw baǵdarlamasına muwapıq, ulıwma bahası 3,4 milliard dollarlıq 27 joybar ámelge asırılıwı belgilengen. Bul zavod usı joybarlardan biri bolıp esaplanadı.

Ulıwma bahası derlik 200 million dollar bolǵan bul kárxana jılına 15 million tonna texnogen shıǵındılardı qayta islep, 7 tonnadan artıq altın islep shıǵarıw quwatlılıǵına iye. Itibarlısı, onda paydalanılatuǵın shıǵındılar 2040-jılǵa shekem jetedi.

 

Zavod qurılısında jeńil konstrukciyalar hám energiya únemlewshi texnologiyalardan paydalanılǵan. Burın sırttan alıp kelinetuǵın kóplegen ásbap-úskeneler hám komplektlewshi materiallar lokalizaciyalanǵan. Atap aytqanda, olar Nawayı mashina qurılısı zavodı hám kán basqarmalarındaǵı cexlarda tayarlanbaqta. Ximiyalıq qayta islew procesinde de jergilikli ónimlerden paydalanılmaqta.

 

Olar ózine túser bahanı jáne de arzanlatıwda áhmiyetli faktor bolıp atır.

 

Kárxanada 1 mıń 100 den artıq adam jumıs penen támiyinlendi. Bul jerge Nawayı mámleketlik kánshilik institutın tamamlaǵan jas qánigeler hám jergilikli xalıq qabıl etildi.

 

Prezidentimiz kárxana jámááti, tamdılı belsendiler, jaslar menen sóylesti.

 

– Keyingi 4 jılda elimizde jer astı baylıqların ózlestiriw jumısları 30 procentke arttı. Sanaatımızǵa jańa, aldıńǵı texnologiyalar kirip keldi. Eń áhmiyetlisi, bul zamanagóy kárxanalarda isley alatuǵın bilimli qánigeler jetisip shıǵıp atır. Mámleketimiz ushın jer astı baylıqlarınan da qádirli baylıq bul – sizlersiz, – dedi Shavkat Mirziyoev jaslarǵa qarata.

 

Bul jerde Nawayı kán-metallurgiya kombinatında ámelge asırılıp atırǵan joybarlardıń prezentaciyası da ótkerildi.

 

Mámleketimiz basshısı jurnalistler menen de sáwbetlesip, búgin iske qosılǵan kárxanalardıń ekonomikalıq nátiyjeliligi, sanaat tarawındaǵı rejeler haqqında aytıp berdi.

 

Usınıń menen Prezident Shavkat Mirziyoevtiń Nawayı wálayatına saparı juwmaqlandı.

 

derek: kknew.uz