Коррупцияға қарсы комплаенс кадағалаўы. Ол не хәм коррупцияны қай дарежеде тоқтата алады?

Өзбекстанның жаңаланған сиясаты жәмийетте әдалат ҳәм нызам үстинлигин жоқары дәрежеге көтериў, заманагөй нәтийжели мәмлекет басқарыўды енгизиў, мәмлекет ҳызметшилеринде коррупциялық жағдайлардың барлық көринислерине қатаң шыдамсызлик руўхын қәлиплестириў, халық мәпи сөзсиз тәмийинлеў сыяқлы жоқары идеяларға таянбақда. Әўеле, бул реформалардың түпкиликли негизинде Президент Ш.М.Мирзиёев тәрепинен илгери сурилган үстин туратуғын идея «Халық мәмлекет шөлкемлерине емес, бәлки мәмлекет шөлкемлери халққа хызмет етиўи керек» деген тийкарғы принципке муўапық барлық мүмкиншиликлер халқымыз мәплери жолында сапарбар етилиўи үстин туратуғын ўазыйпа етип белгиленип атыр.

 

Бул орында реформалардың анық нәтийжелилигине ерисиў мақсетинде мәмлекет ҳәм жәмийеттииң ҳәр бир саласында коррупцияға қарсы гүресиў натийжелилигин избе-из тәмийинлеп барыў айрықша әҳмийетке ийе болады.

 

Атап өтиў керек, коррупцияға қарсы гүресиў тараўында мәмлекет сиясатының нәтийжели әмелге асырылыўын тәмийинлеў ҳәм де коррупция көринислериниң әқибети менен емес, бәлки себеп ҳәм шәрт-шәраятларын сапластырыў бойынша халық аралық тәжирийбеде кең қолланылып киятырған заманагөй жынаятшылықтың алдын алыў шараларын миллий әмелиятқа қолланыўды талап етип атыр.

 

Бул орында Президенттиң 2020 жыл 29 июньдағы «Өзбекстан Республикасында коррупцияға қарсы гүресиў системасын жетилистириў бойынша қосымша илажлар ҳаққында»ғы ПФ-6013-санлы Пәрманына тийкар жаңа шөлкемлестирлген Коррупцияға қарсы гүресиў агентлигиниң тийкарғы ўазыйпаларынан бири етип 2020 -2021 жылларда барлық мәмлекет ҳәм хожалық басқарыўы шөлкемлери, мәмлекет кәрханалары ҳәм устав капиталында мәмлекет үлеси болған кәрханалар, сондай-ақ банклерде коррупцияға қарсы ишки мекемелик қадағалаў системаларын басқышпа-басқыш енгизиў белгиленди.

 

Шет ел әмелияты анализи соны көрсетдики, базар экономикасы нызамларына тийкарланған мәмлекетлерде коррупцияға қарсы гүресиў тараўында мәмлекет ҳәм жеке сектор қатнасыўшыларының халық аралық стандартлар, нызам ҳүжжетлери ҳәм басқа заманагөй усылларға муўапық нәтийжели хызмет көрсетиўин тәмийинлейтуғын зәрүрли қураллардан бири өз қурамында коррупцияға қарсы гүресиў комплаенс қадағалаў (compliance control) системасын шөлкемлестириў есапланады.

 

Коррупцияға қарсы комплаенс қадағалаўы – мәмлекет ҳәм хожалық басқарыў шөлкемлери, хожалық жургизиўши субъектлер искерлигин коррупцияға қарсы гүресиў тараўындағы халық аралық стандартлар, нызам ҳәм басқа норматив ҳуқықый ҳүжжетлерге муўапық шөлекмлестириўши, коррупция қаўип-қәтерлери, мәплер қарама- қарсылықларды өз ўақытында анықлаў ҳәм шек қойыў, нызам бузылыўы ҳәм коррупцияға тийисли ҳуқықбузарлықлар ҳаққында хабар бериўди өзинде жәмлеген профилактикалық система болып табылады.

 

Комплаенс қадағалаў системасы дәслепки рет АҚШда 1906-жылда пайда болды. Буған зәрүрлик мәмлекет экономикасында қаўипсизликти тәмийинлеўге қаратылған компания ҳәм корпорациялардың дүзилиўи менен байланыслы.

 

Өткен әсирдиң екинши ярымынан бүгинги күнге шекем ири компаниялар менен болған тартыслы жағдайлар (Volkswagen, Daimler, Siemens (Германия) Odenbrecht, Petrobras (Бразилия), Samsung Group, Hyundai Motor Co. (Корея Республикасы), BAE Systems (Уллы Британия), Baker Hughes Inc, Panalpina World Transport (АҚШ) ҳәм басқалар ) жеке секторда коррупцияға гүресиў системаларды туптен реформалаўды талап етти.

 

Бүгинги күнде “Baker and McKenzie” халық аралық юридикалық фирманың 2019-жылғы рәсмий мағлыўматларына тийкар 150 ден артық мәмлекетлердеги компанияларында коррупцияға қарсы комплаенс қадағалаў системасы енгизилген болып табылады.

Мысалы, бир ғана Уллы Британияның 1 млрд. фунт стерлинг капиталға ийе болған 800 ден артық корпорация ҳәм банклерде исленген бул система түрли коррупция қәўиплеринен қорғаўда комплекс шаралар ретинде баҳаланды ҳәм ҳәзирде оның нәтийжели тәреплеринен кең қолланилип келинип атыр.

 

Францияда 800 000 евродан аслам капиталға ийе болған барлық корпорация ҳәм банклер коррупцияға қарсы комплаенс қадағалаў системаларына әмел еткен болыўлары шәрт.

 

Комплаенс қадағалаў системасын енгизиў бойынша нәтийжели тәжирийбеге ийе мәмлекетлер әмелиятына муўапық бул хызмет ең кең тарқалған төмендеги еки модели қолланылады :

 

  1. Компания ҳәм шөлкем искерлигин тек ғана әмелдеги орнатылған ишки нызам ҳәм қағыйдаларға муўапық шөлкемлестириўге қаратылады. Бунда комплаенс хызметин енгизилиўи минимал қағыйдалар менен шекленеди.

 

 

  1. Комплаенс қадағалаў системасының дүзилиўи коррупция қәўиплерди баҳалаўда халық аралық шөлкемлердиң (Базел банк комитетиниң усыныслары, Халық аралық комплаенс ассоциациясы) усынысларына тийкарланады және бул моделде комплаенс хызметтиң мәртебеси, ўазыйпасы, искерлик шеңбери тийкарынан халық аралық стандарт ҳәм усынысларға тийкарланады.

 

 

Усы еки моделдиң өз-ара айрықша тәрепи, биринши моделде комплаенс қадағалаў системасын өзинде шөлкемлестирип атырған компания ямаса шөлкем әмелдеги нызамлық нормалары ямаса өзи ислеп шыққан ишки қағыйдалар менен тәртиплестириледи ҳәм енгизиўдиң минимал талаплары менен шекленеди.

 

Екинши моделде болса искерликти шөлкемлестириў текғана миллий нызамшылық, бәлки халық аралық стандартлар ҳәм шөлкемлердиң усыныслары тийкарында енгизиледи. Бул формада ишки нызамшылық нормаларында нәзерде тутылған коррупция қәўиплерине искерлик сәйкес келетуғын қосымша профилактикалық қағыйдаларды енгизиў мүмкин болады.

 

Тийисли тәжирийбе натийжелилиги менен ажралып турады ҳәм тийкарынан ири экономикалық потенциалға ийе АҚШ, Уллы Британия, Германия, Китай сыяқлы мәмлекетликлер әмелиятына туўры келеди.

 

Соның менен бирге, көпшилик шет ел мәмлекетлерде комплаенс қадағалаў системасы айрықша нызам ҳүжжети тәртипке салынғаны әҳмийетке ийе болып табылады. Мысалы АҚШда “Шет елде коррупцияға қарсы гүресиў туўрысындағы Акт” (Foreign Corrupt Practices Act, 1977), “Сарбейнз-Оксли Акти” (Sarbanes-Oxley Act, 2002), “Додд-Франк Акти” (Dodd -Frank Act, 2010) атлы нызам ҳүжжетлеринде АҚШ базарында қатнасыўшы ҳәр қандай корпорация ҳәм компаниялардың өз қурамында комплаенс қадағалаў системасын шөлкемлестириўди мәжбурий қағыйда ретинде белгиледи.

Бул орында бул тараўды тәртипке салыўға қаратылған Словения нызамчилығы айриқшалығы менен ажралып турады. Атап айтқанда, 2014-жыл 26-апрелинде қабыл етилген “Словения мәмлекет холдингги акти ҳаққында”ғы (Slovenian sovereign holding Act, 2014) Нызамында комплаенс қадағалаў системасының мәртебеси ҳәм кепилликлери белгиленген.

 

Нызамның айрықшалығы сонда, комплаенс хызметинде кадрлар мәселесине (compliance officer) тоқталып өтилген ҳәм де компания ишиндеги коррупцияға тийисли ҳуқықбузарлықлар ҳаққында хабар етиўге (whistleblowing policy) анық қағыйда ҳәм тәртипти келтирип өтеди.

 

Мәмлекетимиздиң коррупцияға қарсы нызамшылығында комплаенс қадағалаў системасы әмелиятының кирип келиўи Өзбекстан Республикасы 27.05.2019-жылдағы “Өзбекстан Республикасында коррупцияға қарсы гүресиў системасын және де жетилистириў илажлары ҳаққында”ғы ПФ-5729 -санлы Пәрманында бул тараўда белгиленген тийкарғы ўазыйпалардан бири етип, устав фондында мәмлекет үлеси болған кәрхана ҳәм шөлкемлерде қарсы гүресиў илажларын күшейтиў мақсетинде коррупцияға қарсы гүресиў комплаенс қадағалаў системасын енгизиў және оның натийжелилигин системалы мониторингин әмелге асырыў ўазыйпасы белгиленди. Бул норматив ҳүжжетлер дәслепки рет комплаенс қадағалаў системасын миллий дәрежеде енгизиў мәселеси көтериледи.

 

Пәрман тийкарында 2019-жылдан баслап БМТ Раўажланыў программасының “Өзбекстанда нәтийжели, есабат бериўши ҳәм әшкара басқарыў институтлары арқалы коррупцияға карсы гүресиў” жойбарын әмелге асырыў шеңберинде Бас прокуратура, Әдиллик министрлиги ҳәм басқа мәпдар шөлкемлер менен шерикликте устав фондында мәмлекет үлеси 100% ямаса 50% дан жоқары болған искерлиги шет ел базар менен интеграцияласқан хожалық жургизиўши субъектлер искерлигинде тәжирийбе ретинде комплаенс қадағалаў системасын енгизиў бойынша “ White and Case” (АҚШ), KPMG (Италия) халық аралық аудиторлық компаниялары қатнасында халық аралық тендер процесслери өткерилди.

 

Бүгинги күнде “Өзбекнефтгаз” ҳәм “Өзхимиясанаат” акциянерлик жәмиетлери ҳәм де Өзбекстан Республикасы Әдиллик министрлиги системасында жойбарды әмелге асырыў процесслери алып барылмақта.

 

Атап өтиў керек, халық аралық көлемде кең қолланылып келинип атырған комплаенс қадағалаў системасының коррупция қәўиплериның алдын алыўда натийжелилиги ҳәм тәсирли тәреплеринен келип шығып Өзбекстан Республикасы Қурылыс министрлиги, Жоқары ҳәм орта арнаўлы билимлендириў Министирлиги, Ден саўлықты сақлаў министрлиги, соның менен бирге, Ташкент қаласы ҳәкимлиги, Ташкент ўәлаяты ҳәкимлиги, Мырза Улуғбек районы ҳәм Бөка районы ҳәкимликлери сыяқлы мәмлекет шөлкемлеринде жойбарды тәжирийбе жолы менен де енгизиў жумыслары әмелге асырылып атыр.

 

Соның менен бирге, 2020-жыл 15-мартында Өзбекстан Республикасы Бас прокуратурасы басламасы менен Өзбекстан Республикасы Ишки ислер министрлиги, Транспорт министрлиги, Мектепке шекем билимлендириў министирлиги, Энергетика министрлиги, Бәнтлик ҳәм мийнет қатнасықлары министрлиги, Аўыл хожалығы министрлиги, Мәмлекетлик бажыхана комитети сыяқлы 9 мәмлекет уйымлары менен шерикликте бул тараўларда коррупцияға қарсы нәтийжелилиликти және де жетилистириў мақсетинде басқышпа-басқыш комплаенс қадағалаў системасын енгизиў тәртиби келисилди ҳәм «Коррупцияға қарсы гүресиўди және де жетилистириў бойынша 2020-жылға мөлшерленген Жол картасы» тастыйықланди.

Айтыў лазым, бүгинги күнде комплаенс қадағалаў системасын басқышпа-басқыш мәмлекетлик ҳәм жеке секторда енгизилиўи бул тараўдың үйренилиўи ҳәр тәрептен актуаллығын көрсетеди.

 

Жоқарыдағылардан жуўмақ қылыў мүмкин, мәмлекет ҳәм жеке сектор искерлигинде коррупцияға қарсы гүресиў «комплаенс қадағалаў» системасын енгизиўдиң қатар нәтийжели факторларға хызмет етеди.

 

Атап айтқанда, усы система коррупция қаўип-қәтерлерин ўақтында анықлаў ҳәм шек қойыў, олардың ақыбетлерин, оларға мүмкиншилик жаратыўшы себеплер ҳәм шәрт-шәраятларды сапластырыў ҳәм де оларды минимум дәрежеге түсириўге хызмет етеди.

 

Мәмлекет шөлкемлери ҳәм шөлкемлердиң есапдарлығы ҳәм искерлигиниң ашықлығын асырыў, хызметкерлер тәрепинен кәсиплик әдеп-этика қағыйдаларына қатаң әмел етиў ҳәм хызмет ўазыйпаларын орынлаўда мәплер қарама-қарсылығы ҳаққында хабар бериў ҳәм оларды шешиў мәселелерин тәртипке салыў, коррупцияға қарсы гүресиў саласында ғалабалық тән алынған халық аралық стандартлар ҳәм сырт ел унамлы тәжирийбесин енгизиў ҳәм басқа үстин туратуғын нәтийжелер есапланады.